استانداردهای BIM
- صفحه نخست
- استانداردهای BIM
استانداردهای BIM با ایجاد زبان مشترک میان ذینفعان پروژه، هماهنگی طراحی و ساخت را تضمین کرده و موجب افزایش کارایی و کاهش خطاها میشوند. این چارچوب یکپارچه از دوبارهکاری، تأخیر و سردرگمی در مدیریت اطلاعات پروژه جلوگیری میکند.
پیادهسازی BIM طبق استاندارد
اجرای موفق BIM در یک پروژه صرفاً به معنای خرید نرمافزار و مدلسازی سهبعدی نیست، بلکه مستلزم پیادهسازی یک سری رویهها و استانداردها است که باید از ابتدای پروژه تعریف و دنبال شوند. دو نرمافزار مطرح در فضای BIM یعنی رویت (Autodesk Revit) و آرشیکد (Graphisoft Archicad) ابزارهای قدرتمندی برای مدلسازی اطلاعات ساختمان هستند، اما بهکارگیری موثر آنها نیازمند برنامهریزی و تنظیمات مناسب بر اساس استانداردهای شناختهشده است.
گام نخست در پیادهسازی BIM مطابق استانداردها، تهیه یک طرح اجرای BIM یا BEP (BIM Execution Plan) در ابتدای پروژه است. در این برنامه، تیم پروژه مشخص میکند که از BIM دقیقاً چه کاربردهایی انتظار میرود و چه استانداردهایی باید رعایت شوند. برای مثال، تعیین میشود که مدلسازی هر بخش توسط کدام نرمافزار انجام شود، استاندارد نامگذاری فایلها و لایهها چیست، چه کسی مسئول هماهنگی مدلها است، برنامه زمانبندی بهروزرسانی مدل چگونه خواهد بود و سطوح LOD مورد نیاز در هر مرحله چیست. یک BEP جامع اطمینان میدهد که نیازهای اطلاعاتی پروژه (Project Information Requirements) بهدرستی شناسایی شده و مدلهای Revit یا Archicad بر همان اساس توسعه مییابند. به عنوان نمونه، در پروژه متروی تهران-اسلامشهر، طی برنامهریزی BEP مشخص شد که کدام کاربردهای BIM (از شبیهسازی ساخت و برنامهریزی ۴ بعدی گرفته تا مدیریت هزینه ۵ بعدی) باید پیادهسازی شوند و برای هر کاربرد چه سطح جزئیاتی در مدل مورد نیاز است. همچنین زیرساختهای نرمافزاری و سختافزاری لازم و شیوه تبادل دادهها بین عوامل پروژه در آن طرح تعریف شد.
نرم افزار های Revit و Archicad
در کار با نرمافزارهای رایج BIM، استانداردسازی دادههای مدل اهمیت ویژهای دارد. برای مثال، هر دو نرمافزار Revit و Archicad امکان export و import مدلها با فرمت IFC (Industry Foundation Classes) را دارند که یک استاندارد باز تبادل داده محسوب میشود. استفاده از IFC و سایر قالبهای استاندارد موجب میشود مدل اطلاعاتی تولیدشده در Revit یا Archicad قابل استفاده توسط سایر ذینفعان (و حتی سایر نرمافزارها) باشد و وابسته به یک پلتفرم خاص نماند. شرکتهای بزرگ معماری و مهندسی در ایران نیز معمولاً پروتکلهای داخلی تنظیم میکنند تا مدلهای Revit/ArchiCAD آنها مطابق استانداردهای بینالمللی باشد؛ از جمله استفاده از کتابخانه اشیاء و المانهای استاندارد، رعایت سیستمهای کدگذاری (مثل UniClass یا MasterFormat) برای دستهبندی اجزاء مدل، و پایبندی به دستورالعملهای برخورد و تداخلیابی. Revit و Archicad هر دو امکان تعریف تمپلیتهای پروژه با تنظیمات از پیشتعریفشده را دارند که میتوانند حاوی استانداردهای مدنظر (واحدها، سطوح، شیوه نامگذاری دیدها و شیتها، اطلاعات متادیتا و …) باشند. توصیه میشود در ابتدای هر پروژه، یک فایل تمپلیت مطابق استاندارد تهیه و تمام تیمها از آن استفاده کنند تا خروجیهایشان سازگار و یکدست باشد.
نکته دیگر، توجه به نیازهای خاص پروژه در کنار استانداردهای عمومی است. هر پروژه ممکن است اولویتها یا محدودیتهای خودش را داشته باشد؛ مثلاً در یک پروژه مرمت بناهای تاریخی، جزئیات معماری دارای اهمیت ویژه است و باید LOD بالاتری برای عناصر تزئینی در نظر گرفته شود، یا در یک پروژه تأسیساتی ممکن است مدلسازی دقیق لولهکشی و تجهیزات مکانیکی در اولویت باشد. استانداردهای BIM انعطافپذیری لازم برای پاسخگویی به این نیازهای متنوع را دارند، به شرط آنکه در BEP بهدرستی تشریح شوند. برای نمونه، اگر در پروژهای قرار است از مدل برای ساخت دیجیتال قطعات استفاده شود، باید LOD 400 برای آن قطعات هدفگذاری و نرمافزار مناسب (مثلاً Revit همراه افزونههای ساخت دیجیتال یا Tekla Structures) انتخاب گردد. یا اگر مدیریت تأسیسات پس از ساخت مد نظر است، اطلاعات داراییها (مانند کد تجهیز، اطلاعات نگهداری) از ابتدا در مدل Archicad وارد شود تا بعداً در سیستمهای FM مورد استفاده قرار گیرد.
نقش استاندارد ISO 19650 در مدیریت اطلاعات پروژههای ساختمانی
استاندارد ISO 19650 به عنوان مهمترین استاندارد بینالمللی BIM، نقشی محوری در ساماندهی مدیریت اطلاعات پروژههای ساختمان ایفا میکند. این استاندارد یک چارچوب جامع ارائه میدهد که طی آن همه مراحل تولید، اشتراک و نگهداری اطلاعات پروژه بهصورت نظاممند کنترل میشود. در قلب ISO 19650 مفاهیمی قرار دارد که تضمین میکند اطلاعات درست، در زمان درست، به دست فرد درست برسد. از جمله این مفاهیم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تعیین نقشها و مسئولیتهای اطلاعاتی:
ISO 19650 تأکید دارد که در هر پروژه، نقشهایی مانند کارفرما/کاربر نهایی اطلاعات (که در متن استاندارد «طرف انتصابکننده» نامیده شده است)، مدیر اطلاعات پروژه و مدلپردازان بهوضوح مشخص شوند. این استاندارد اهمیت نقش رهبری کارفرما در ابتداي پروژه را برجسته میکند؛ بدین صورت که کارفرما باید الزامات اطلاعاتی پروژه (PIR) را شفاف تعریف کند و از همان آغاز، بستر مشترک تبادل اطلاعات یا CDE را مطالبه نماید. طبق ISO 19650، اگر کارفرما این الزامات اطلاعاتی را مشخص نکند، اساساً پروژه نمیتواند مدعی انطباق با این استاندارد باشد. نتیجه این الزام آن است که کارفرما بر همکاری دیجیتال و کیفیت خروجیهای اطلاعاتی پروژه تأثیر مستقیم بگذارد.
محیط داده مشترک (Common Data Environment):
یکی از ستونهای اصلی ISO 19650 تعریف الزامات یک محیط داده مشترک برای پروژه است. CDE مخزنی مرکزی (معمولاً مبتنی بر ابر یا سرور شبکه) است که تمام مدلهای BIM، نقشهها، مستندات و دادههای پروژه در آن ذخیره و نسخهبندی میشوند. ISO 19650 نهتنها وجود CDE را الزامی میداند، بلکه ساختار و رویههای گردش اطلاعات در CDE را نیز مشخص میکند (مثلاً مراحل وضعیت اطلاعات از کار در حال انجام (WIP) تا به اشتراکگذاری و بایگانی). این ساختار یافتهبودن تبادل اطلاعات باعث میشود هیچ ذینفعی از آخرین تغییرات عقب نماند و هر تغییر در مدل یا سند، به تمام افراد مرتبط اطلاعرسانی شود. در واقع، CDE فضایی است که در آن «نسخه واحد حقیقت» برای اطلاعات پروژه شکل میگیرد و از اغتشاش در مدیریت نسخهها و فایلها جلوگیری میکند.
استانداردسازی نامگذاری و کدگذاری:
ISO 19650 چارچوبی برای نامگذاری فایلها، مدلها و مستندات پیشنهاد میکند که در آن هر فایل اطلاعاتی دارای شناسهای معنادار (حاوی کد پروژه، رشته تخصصی، فاز، نوع مستند و غیره) است. این سیستم نامگذاری استاندارد که میراث BS 1192 است، باعث سهولت جستجو، طبقهبندی و فیلتر کردن اطلاعات میشود. به عنوان مثال، یک فایل مدل سازهای طبقه دوم ساختمان اداری ممکن است طبق این استاندارد نامی شبیه “ProjectX-STR-02-Model” داشته باشد که بیانگر پروژه، تخصص (Structure)، شماره طبقه و نوع داده (مدل) است. هرچند سازمانها میتوانند در جزئیات نامگذاری تغییرات کوچکی متناسب با نیاز خود دهند، اما رعایت قالب کلی توصیهشده در ISO 19650 تضمین میکند که در پروژههای بزرگ چندبخشی، سردرگمی بابت نام فایلها و نسخهها به وجود نیاید.
ارتباط با سایر استانداردهای مدیریتی:
جالب است بدانیم ISO 19650 به گونهای تدوین شده که با استانداردهای مدیریتی دیگر همخوانی داشته باشد. برای مثال این استاندارد با استاندارد مدیریت دارایی ISO 55000 و استاندارد سیستمهای مدیریت کیفیت ISO 9001 در ارتباط است. این بدین معناست که اجرای ISO 19650 در پروژههای ساختمانی میتواند جزئی از یک رویکرد کلانتر مدیریت سازمانی باشد که هم کیفیت، هم مدیریت پروژه و هم مدیریت دارایی را توأمان ارتقا دهد. از منظر عملی، اگر سازمانی دارای نظام تضمین کیفیت ISO 9001 باشد، بسیاری از رویههای مستندسازی و کنترل تغییرات مورد نیاز برای BIM را از قبل داراست و ISO 19650 صرفاً آنها را به حوزه مدلهای دیجیتال ساختمان تسری میدهد.
به طور خلاصه، نقش ISO 19650 در مدیریت اطلاعات پروژه آن است که نظم و ساختار را جایگزین روشهای پراکنده سنتی کند. این استاندارد با تعیین چارچوبی واحد برای تمام ذینفعان، پروژه را از ابتدا در مسیر صحیح مدیریت اطلاعات قرار میدهد. برای کشوری مثل ایران که در حال توسعه راهنماهای BIM است، پذیرش و بومیسازی ISO 19650 میتواند یک مسیر میانبر برای رسیدن به بهترین تجربیات جهانی باشد. اجرای این استاندارد در پروژههای داخلی کمک میکند تا از همان ابتدا فرهنگ مدیریت دانش پروژه شکل بگیرد و اطلاعات ارزشمند یک طرح ساختمانی از مرحله طراحی تا سالها پس از بهرهبرداری به صورت یکپارچه و قابل بازیابی حفظ شوند. در نهایت، نتیجه بهکارگیری ISO 19650 را میتوان در کاهش دوبارهکاریها، تصمیمگیریهای آگاهانهتر و صرفهجویی در زمان و هزینه جستجو کرد که همگی اجزای بهینهسازی پروژه بهشمار میروند.
مفهوم LOD و کاربرد آن در مدلسازی اطلاعات ساختمان
یکی از مفاهیم پایه در برنامهریزی و تحویل مدلهای BIM، مفهوم LOD یا Level of Development است که به فارسی گاه سطح توسعه یا سطح جزئیات مدل ترجمه میشود. LOD به زبان ساده نشاندهنده میزان جزئیات گرافیکی و اطلاعات غیرفنی هر عنصر مدل در هر مرحله از پروژه است. استاندارد LOD یک زبان مشترک در صنعت معماری، مهندسی و ساخت ایجاد میکند تا همه افراد پروژه درک روشنی از میزان تکامل اجزای مدل داشته باشند. این مفهوم برای اولینبار توسط مؤسسه معماران آمریکا (AIA) در سال ۲۰۰۸ معرفی شد و در ابتدا شامل پنج سطح (LOD 100 تا LOD 500) بود. بعدها یک سطح میانی اضافی (LOD 350) نیز تعریف شد و امروزه در مجموع شش سطح توسعه برای اجزای مدل BIM در نظر گرفته میشود.
هر یک از سطوح LOD بیانگر مرحلهای از کاملشدن اطلاعات یک جزء ساختمانی است:
LOD 100 (مفهومی):
عناصر مدل به صورت احجام یا نشانههای دوبعدی/سهبعدی کلی نمایش داده میشوند. در این سطح، فقط نمایی شماتیک از شکل و مکان عناصر ارائه شده و مقادیر و ابعاد کاملاً تقریبیاند. اطلاعات متناظر نیز بسیار محدود است. این سطح متناظر فاز پیشطراحی و مطالعات مفهومی است.
LOD 200 (توسعه اولیه یا هندسه تقریبی):
در این مرحله عناصر مدل با جزئیات بیشتر نسبت به LOD 100 نشان داده میشوند و ابعاد تقریبی، شکل کلی و موقعیت نسبی آنها مشخص شده است. برای مثال ممکن است یک ستون با اندازه حدودی و جنس مصالح تعریف شود، اما هنوز جزئیات دقیق مانند اتصال به تیرها مدل نشده است. این سطح معمولاً به مرحله طراحی شماتیک یا طرح اولیه منطبق است.
LOD 300 (طراحی دقیق یا هندسه دقیق):
عنصر مدل در این سطح با ابعاد واقعی و موقعیت دقیق خود در پروژه نمایش داده میشود. تمام وجوه هندسی عنصر (طول، عرض، ارتفاع، جهتگیری) مطابق واقعیت ترسیم شده و اطلاعات غیرگرافیکی مهم (مانند جنس ماده، مشخصات فنی اصلی) به عنصر متصل میشود. این سطح معمولاً نقطهای است که مدل برای استفاده در نقشههای اجرایی به حد کافی دقیق شده و بین رشتههای مختلف (معماری، سازه، تأسیسات) قابل هماهنگی است.
LOD 350 (هماهنگی با اتصالات):
این سطح در واقع جزییاتی فراتر از LOD 300 را شامل میشود و ارتباطات بین عنصری را نیز مدل میکند. به عنوان مثال، در LOD 350 برای یک ستون سازهای، نحوه اتصال آن با تیرها و کفها (صفحهجات یا بولتها) نیز مدل میشود، یا برای یک دیوار پردهای، اتصالات بین پنلها و سازه پشتیبان لحاظ میگردد. LOD 350 تضمین میکند که مدل برای برنامهریزی ساخت و مونتاژ آمادهتر باشد و دید بهتری از نحوه اجرا ارائه دهد. بسیاری از پروژهها برای تحویل مدل قبل از فاز ساخت، سطح LOD 350 را هدفگذاری میکنند زیرا تعادل مناسبی بین جزئیات و هزینه مدلسازی برقرار میکند.
LOD 400 (آماده ساخت):
در این سطح، مدل به حدی از جزئیات میرسد که میتوان از آن برای ساخت و تولید اجزا استفاده کرد. تمام اجزای سازنده یک عنصر (مثلاً میلگردهای داخل یک ستون بتنی، جزئیات پیچ و مهرههای یک سازه فلزی یا سیمکشی داخل یک پنل الکتریکی) مدل میشوند. اطلاعات فنی کاملی نظیر شماره قطعات، مشخصات ساخت و روشهای نصب به عناصر نسبت داده میشود. LOD 400 معمولاً توسط پیمانکاران و سازندگان برای تهیه نقشههای کارگاهی و برنامهریزی ساخت بهکار گرفته میشود و در پروژههای پیچیده صنعتی یا پیشساخته (modular) اهمیت مییابد.
LOD 500 (چونساخت یا As-built):
این بالاترین سطح توسعه یک مدل است که مطابق وضعیت واقعی و بهرهبرداری ساخته شده تحویل میگردد. در LOD 500، مدل بازتابدهنده وضعیت نهایی اجرا شده ساختمان است؛ یعنی هر المان با ابعاد نهایی، مکان نصبشده و مشخصات عملکردی واقعی خود (آنگونه که ساخته و تحویل شده) در مدل وجود دارد. از مدل LOD 500 عمدتاً برای مدیریت بهرهبرداری و نگهداری (Facility Management) استفاده میشود، زیرا این مدل حاوی اطلاعات کامل تجهیزات، مصالح و سیستمهای اجراشده در ساختمان است و میتواند مرجع معتبری برای تعمیرات آینده، بهروزرسانیها یا حتی تخریب و توسعههای بعدی باشد.
مزایا و چالشهای اجرای استانداردهای BIM در ایران
پروژه ایران مال تهران به عنوان یکی از بزرگترین مجتمعهای تجاری کشور با بهرهگیری از BIM توانست طراحی پیچیده معماری و تأسیساتی خود را با هماهنگی بهتری پیش ببرد و حجم عظیم نقشهها و اطلاعات را مدیریت کند (این پروژه از سوی شرکتهای مشاور بینالمللی نیز پشتیبانی شد که خود موید اهمیت استانداردهای جهانی در آن است). همچنین سالن امام خامنهای در مجموعه همایشهای بینالمللی اصفهان از اولین پروژههای دولتی بود که مدلسازی اطلاعات ساختمان در آن بهکار گرفته شد؛ گفته میشود در این پروژه طراحی سازه پیچیده سقف و هماهنگی معماری با تاسیسات از طریق مدل BIM با دقت بالاتری انجام شد. پروژههای دیگری نظیر مجتمعهای پدیده شاندیز در مشهد و کیش و برخی طرحهای مسکن انبوه در شیراز نیز طبق گزارشها از رویکرد BIM بهره بردهاند. هر چند جزئیات عملکرد BIM در همه این پروژهها منتشر نشده، اما نفس ورود این فناوری به پروژههای شاخص نشاندهنده اعتمادسازی تدریجی میان کارفرمایان ایرانی است.
یکی از شاخصترین نمونههای اخیر، طرح توسعه متروی تهران-اسلامشهر (خط حومهای تهران) است که در سال ۱۴۰۰ تصمیم به پیادهسازی BIM در آن گرفته شد. این پروژه اولین مورد کاربرد BIM در یک پروژه زیربنایی بزرگ در ایران محسوب میشود. طی این تجربه، ضمن برگزاری کارگاههای آموزشی برای مدیران و مهندسان پروژه، یک برنامه اجرای BIM جامع تدوین گردید و مواردی مانند تهیه مدلهای سهبعدی ایستگاهها، شناسایی تداخلات قبل از اجرا، تخمین مقادیر و هزینهها از روی مدل و تحویل مدل چونساخت به بهرهبردار عملیاتی شد. هرچند هنوز گزارش نهایی نتایج این پروژه منتشر نشده، اما مسئولین مربوطه ابراز امیدواری کردهاند که این پروژه به عنوان نمونه موفق داخلی در استفاده از آخرین دستاوردهای صنعت ساخت، بتواند الگویی برای سایر پروژههای عمرانی کشور باشد.
ابزارهای مورد استفاده
Tools Section
ابزارهای تخصصی که برای پیادهسازی طراحیهای دیجیتال استفاده میشوند
دعوت به همکاری
برای مشاوره و دریافت خدمات طراحی دیجیتال، با ما تماس بگیرید.
ارائه مشاوره رایگان یا درخواست نمونه کارهای بیشتر
استاندارد BIM چیست؟
استانداردهای مدلسازی اطلاعات ساختمان یا BIM (Building Information Modeling) مجموعهای از دستورالعملها، پروتکلها و تعاریف مشترک هستند که به هماهنگسازی فرایندهای طراحی و ساخت کمک میکنند. این استانداردها نقش حیاتی در صنعت ساختمان دارند زیرا زبان مشترکی برای تبادل اطلاعات میان ذینفعان پروژه ایجاد میکنند. به عبارت دیگر، استانداردهای BIM تضمین میکنند که معماران، مهندسان، پیمانکاران و کارفرمایان همگی بر اساس چارچوبی یکپارچه با یکدیگر همکاری نمایند. نتیجهی این کار، افزایش کارایی و کاهش خطاها در پروژهها است؛ تجربهٔ سنتی صنعت ساختوساز نشان داده که نبود یک سیستم ساختاریافته برای مدیریت اطلاعات، منجر به تأخیرها و اشتباهات پرهزینه میشود. از این رو تدوین استانداردهای مشخص برای BIM کمک کرده است مشکلات رایج نظیر نقشههای ناهماهنگ، دوبارهکاریها و سردرگمی در گردش اطلاعات پروژه کاهش یابد.
علاوه بر این، کشورهای پیشرو بسیاری پیادهسازی BIM را در سطوح مختلف الزامآور کردهاند. این الزام عموماً بر پایهی استانداردهای ملی یا بینالمللی BIM صورت گرفته است تا اطمینان حاصل شود همه پروژهها از مزایای این فناوری بهرهمند میشوند. بر اساس تجربیات جهانی، استانداردسازی BIM در صنعت ساخت به تحول بنیادین در مدیریت پروژهها منجر شده است. بنابراین استانداردهای BIM را میتوان سنگبنای بهینهسازی پروژههای ساختمانی دانست که با تعریف رویههای مشترک، امکان اجرای موثرتر و هماهنگتر طراحی و ساخت را فراهم میکنند. چنین استانداردهایی با ایجاد شفافیت در الزامات اطلاعاتی پروژه، به تیمهای پراکنده اجازه میدهند بدون ابهام همکاری کرده و کیفیت و بهرهوری را در بخش ساختوساز ارتقا دهند.
استانداردهای BIM در فرآیند ساختوساز
یکی از ویژگیهای کلیدی BIM، پوشش دادن تمام چرخه حیات یک پروژه ساختمانی است؛ از مرحله طراحی مفهومی و تفصیلی، تا فازهای اجرای ساخت و در نهایت بهرهبرداری و نگهداری ساختمان. استانداردهای BIM برای هر یک از این مراحل، چارچوبها و رویههای خاصی را تعریف کردهاند تا انتقال اطلاعات میان مراحل به شکل بهینه انجام شود. در مرحله طراحی، استانداردها بر هماهنگی میان نقشهها و مدلهای سهبعدی متمرکز هستند. برای مثال، مفهوم «محیط داده مشترک» (CDE) که در استانداردهای بریتانیایی معرفی شد، فضایی دیجیتال برای ذخیره و تبادل آخرین نسخه مدلها و اسناد فراهم میکند تا همه تیم طراحی (معماری، سازه، تأسیسات و غیره) در جریان آخرین تغییرات باشند. همچنین استفاده از قالبهای استاندارد تبادل داده مانند فرمت IFC (استاندارد بینالمللی ISO 16739) توصیه میشود تا مدلهای نرمافزارهای مختلف قابلیت تبادل و استفاده مشترک داشته باشند. رعایت این استانداردها در مرحله طراحی باعث میشود تداخلهای بینرشتهای به حداقل برسد و خطاهای هماهنگی قبل از ورود به مرحله ساخت کشف و برطرف شوند.
در مرحله اجرا و ساخت، استانداردهای BIM به بهرهگیری از مدلهای اطلاعاتی برای مدیریت زمانبندی (مدلهای چهاربعدی 4D) و هزینه (مدلهای پنجبعدی 5D) تأکید میکنند. برای این منظور، مدلها باید سطح جزئیات و اطلاعات کافی برای برنامهریزی اجرایی را داشته باشند که این سطح را معمولاً با مفهوم LOD (سطح توسعه) تعیین میکنند (تعریف دقیق LOD در بخشهای بعدی خواهد آمد). به عنوان نمونه، در یک پروژه مترو در ایران، برای برنامهریزی اجرای BIM در بخشهای مختلف پروژه تعیین شد که مدلهای BIM در فاز ساخت باید تا سطح جزئیات LOD 350 تهیه شوند تا امکان برنامهریزی زمانی و هزینهای دقیق وجود داشته باشد. مدلهای تکمیلشده بر اساس این استانداردها میتوانند برای تشخیص برخوردها، برآورد خودکار احجام مصالح، و شبیهسازی فرآیند ساخت مورد استفاده قرار گیرند. استانداردسازی در این مرحله تضمین میکند اطلاعات مدل (مانند مشخصات المانها، برنامه زمانبندی و برآوردها) بهروز و منسجم باقی بماند و همه عوامل اجرایی بر اساس یک مرجع واحد عمل کنند.
در مرحله بهرهبرداری و نگهداری، استانداردهای BIM اهمیت خود را در تحویل دقیق اطلاعات به تیمهای بهرهبردار نشان میدهند. به عنوان مثال، استاندارد بریتانیایی BS 1192-4:2014 (اکنون بخشی از سری ISO 19650) به تعریف قالبی برای تحویل اطلاعات به کارفرما مانند COBie میپردازد که یک ساختار جدولبندیشده جهت انتقال اطلاعات تجهیزات و فضاها برای مدیریت تسهیلات است. در عمل، این یعنی مدل نهایی تحویلشده به کارفرما باید حاوی کلیه اطلاعات بهروزِ چونساخت (As-built) باشد تا بعدها برای نگهداری ساختمان قابل استفاده باشد. برای نمونه در پروژه متروی تهران-اسلامشهر، مدل دیجیتال نهایی با سطح جزئیات LOD 400 تهیه و به بهرهبردار تحویل میشود تا مبنایی برای مدیریت و نگهداری بخشهای مختلف در طول عمر بهرهبرداری باشد. بدین ترتیب، استانداردهای BIM پل ارتباطی مطمئنی میان دنیای ساخت و دنیای بهرهبرداری ایجاد میکنند و اطمینان میدهند که اطلاعات کلیدی ساختمان (مشخصات تجهیزات، برنامههای نگهداری، دفترچههای راهنما و غیره) به صورت ساختاریافته به مرحله بهرهبرداری منتقل میشود.
پیادهسازی استانداردهای BIM در ایران
طبق برخی پژوهشها، تنها حدود ۳۰٪ شرکتهای ساختمانی در ایران در سطوحی از BIM درگیر هستند و بسیاری هنوز در ابتدای مسیر قرار دارند. استفاده از BIM در ایران حدود یک دهه پیش آغاز شد و طی ۸ تا ۱۰ سال گذشته پروژههای نسبتا محدودی با رویکرد BIM انجام شده است. برای نمونه، پروژههایی نظیر ایران مال تهران، سالن همایشهای بینالمللی اصفهان، پروژههای مجموعه پدیده شاندیز در کیش و مشهد و برخی پروژههای انبوهسازی مسکن شیراز جزو اولین موارد بهکارگیری BIM در کشور بودهاند. با این حال، این تجربههای پراکنده هنوز به جریان غالب صنعت تبدیل نشده است و BIM در ایران عموماً در مرحله معرفی و جلب اعتماد کارفرمایان قرار دارد.
از مهمترین چالشهای پیادهسازی BIM در ایران، یکی فقدان آگاهی و حمایت کافی در سطوح مدیریتی و کارفرمایی بوده است. سالها بسیاری از کارفرمایان و پیمانکاران با روشهای سنتی (نقشههای دوبعدی و CAD) خو گرفته بودند و BIM را یک تغییر غیرضروری یا پرهزینه میپنداشتند. مقاومت در برابر تغییر رویههای کاری، به ویژه برای نیروهای باتجربهای که تمام دوران حرفهای خود را با ابزارهای قدیمی کار کردهاند، یک مانع فرهنگی جدی بهشمار میرود. هزینه اولیه سرمایهگذاری برای BIM نیز مانع دیگری است؛ قیمت بالای نرمافزارهایی مثل Revit و Archicad در کنار نیاز به تأمین سختافزارهای قویتر (کامپیوتر، سرور و غیره) و آموزش نیروهای انسانی، باعث میشود برخی شرکتها از ورود به این حوزه دچار تردید شوند. این در حالی است که بسیاری از این هزینهها با بهبود بهرهوری و جذب پروژههای جدید جبران میشود، اما دید کوتاهمدت میتواند مانع سرمایهگذاری اولیه گردد.
چالش مهم دیگر، کمبود دستورالعملها و استانداردهای بومی برای پیادهسازی BIM بوده است. تا مدتها، فعالان حوزه ساختمان در ایران ناگزیر بودند از استانداردهای خارجی (مثل استانداردهای بریتانیایی یا آمریکایی) به صورت پراکنده الگوبرداری کنند که عدم تطابق کامل با شرایط محلی داشت. این خلأ در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال، در تیرماه ۱۴۰۰ سازمان مدیریت و برنامهریزی استان تهران (زیرمجموعه سازمان برنامه و بودجه) از سند چشمانداز و برنامه بلندمدت پیادهسازی BIM و دستورالعمل اجرایی آن رونمایی کرد. این سند که با همکاری دانشگاهها تدوین شده، گامی مهم در جهت تهیه راهنماهای رسمی برای بهکارگیری BIM در پروژههای عمرانی کشور محسوب میشود. همچنین سازمان برنامه و بودجه کشور در قالب نظام فنی و اجرایی، دستورالعملهایی برای اجرای BIM در پروژههای دولتی منتشر کرده است (نشریهها و بخشنامههایی در سال ۱۴۰۰) که نویدبخش شکلگیری استانداردهای بومی است. با این حال، فقدان الزام قانونی گسترده همچنان محسوس است؛ برخلاف برخی کشورها که BIM را در پروژههای عمومی اجباری کردهاند، در ایران چنین اجبار فراگیری تاکنون اعمال نشده است و بیشتر انگیزههای درونی یا مزایدهای شرکتها را به سمت BIM سوق میدهد.
در مجموع میتوان گفت وضعیت فعلی پیادهسازی استانداردهای BIM در ایران در حال گذار از مرحله معرفی به مرحله اجرا است. اگرچه چالشهایی مانند ضعف زیرساخت فناوری اطلاعات (اینترنت پرسرعت، سرورهای اشتراک فایل امن) و کمبود نیروی متخصص نیز وجود دارد، اما روند کلی به سمت پذیرش بیشتر BIM است. برگزاری دورههای آموزشی، ایجاد دفاتر مدیریت BIM در برخی شرکتهای بزرگ و انجام پروژههای پایلوت BIM در سازمانهای دولتی، همگی نشان میدهند که موانع در حال شناسایی و رفع شدن هستند. استمرار حمایت مدیریتی و تدوین استانداردهای ملی شفاف میتواند مسیر پیادهسازی BIM را در سالهای پیش رو هموارتر کند.
مهمترین استانداردهای بینالمللی BIM
در عرصه بینالمللی، استانداردهای متعددی برای مدیریت اطلاعات ساختمان توسعه یافتهاند که در این میان سه نام بیش از بقیه مطرح هستند: BS 1192، PAS 1192 و ISO 19650. این استانداردها به عنوان مرجع بسیاری از دستورالعملهای BIM در جهان شناخته میشوند:
استاندارد BS 1192
این استاندارد بریتانیایی که نخستینبار در سال ۲۰۰۷ منتشر شد (و در سال ۲۰۱۶ بهروزرسانی A2 داشت)، به عنوان کد عملی برای تولید مشترک اطلاعات در پروژههای ساختمانی شناخته میشود. BS 1192 اصول پایهای مدیریت مدارک و مدلها در محیط داده مشترک (CDE) را تعریف کرد و ساختار نامگذاری فایلها، سطوح دسترسی و گردش کار بین تیمهای طراحی و ساخت را استاندارد نمود. در واقع BS 1192 سنگبنای مفهوم BIM سطح 2 در انگلستان بود و چارچوب همکاری دیجیتال بین ذینفعان را فراهم کرد.
مجموعه استانداردهای PAS 1192
واژه PAS مخفف Publicly Available Specification 1192 است. این مجموعه اسناد راهنما توسط مؤسسه استاندارد بریتانیا (BSI) به منظور دستیابی به سطح 2 BIM تدوین شد. هر یک از بخشهای PAS 1192 به جنبه خاصی از چرخه حیات پروژه میپردازد: برای مثال، PAS 1192-2:2013 الزامات مدیریت اطلاعات در فاز طراحی و ساخت (مرحله تحویل یا CAPEX) را مشخص میکند و نقشها و مسئولیتهای تیم پروژه در محیط BIM را تعریف مینماید. PAS 1192-3:2014 به فاز عملیاتی (بهرهبرداری یا OPEX) میپردازد و نحوه بهکارگیری BIM را در مدیریت تسهیلات و نگهداری داراییها تبیین میکند. همچنین PAS 1192-5:2015 به موضوع مدیریت امنیت اطلاعات در BIM اختصاص دارد و روی حفاظت از دادههای حساس در محیط دیجیتال متمرکز است. در کنار اینها، BS 1192-4:2014 (که جزو چارچوب PAS 1192 محسوب میشود) روش مستندسازی تبادل اطلاعات برای تحویل دادههای بهرهبرداری (COBie) را استانداردسازی کرده است. مجموعه PAS 1192 عملاً یک چارچوب جامع برای مدیریت اطلاعات در کل چرخه حیات پروژه ارائه داد و پایه و اساس تدوین استانداردهای بینالمللی بعدی شد.
سری استانداردهای ISO 19650
این سری جدیدترین و مهمترین استاندارد بینالمللی در زمینه BIM است که توسط سازمان بینالمللی استاندارد (ISO) منتشر شده است. ISO 19650 با عنوان کامل «سازماندهی و دیجیتالسازی اطلاعات ساختمانها و کارهای عمرانی، از جمله BIM – مدیریت اطلاعات با استفاده از BIM» در واقع نسخه بینالمللیشده استانداردهای بریتانیایی است. سری ISO 19650 تاکنون شامل چهار بخش منتشرشده است: ISO 19650-1 اصول کلی، مفاهیم و اصطلاحات پایه را ارائه میکند؛ ISO 19650-2 الزامات مدیریت اطلاعات در مرحله تحویل پروژه (طراحی و ساخت) را با جزئیات بیان میکند؛ ISO 19650-3 بر مدیریت اطلاعات در مرحله بهرهبرداری از دارایی تمرکز دارد؛ و ISO 19650-5 به جنبههای امنیت اطلاعات در پروژههای BIM میپردازد. این استانداردها گامبهگام فعالیتها و وظایف لازم برای مدیریت اطلاعات دیجیتال را تشریح کرده و از جریان یکپارچه اطلاعات بین مدل اطلاعات پروژه (PIM) و مدل اطلاعات دارایی (AIM) پشتیبانی میکنند. نکته مهم درباره ISO 19650 این است که محتوای آن مستقیماً از ترکیب استاندارد BS 1192 و PAS 1192 نشأت گرفته و آنها را در قالبی بینالمللی با تطبیق جزئی ارائه میدهد. بسیاری از کشورها با پذیرش این استاندارد (اغلب با ضمیمههای ملی مخصوص خود) در حال یکپارچهسازی روشهای مدیریت اطلاعات پروژههایشان با زبان مشترک ISO 19650 هستند. به طور خلاصه، ISO 19650 اکنون به عنوان استاندارد مرجع جهانی برای مدیریت اطلاعات BIM شناخته میشود و چارچوبی هماهنگ جهت برنامهریزی، اجرا و کنترل جریان اطلاعات در پروژههای ساختمانی فراهم میآورد.
پاویون محوطه دانشگاه میلان
- هدف پروژه : فرمیابی دیجیتال برای ساختمان مسکونی
پاویون محوطه دانشگاه میلان
- هدف پروژه : فرمیابی دیجیتال برای ساختمان مسکونی
پاویون محوطه دانشگاه میلان
- هدف پروژه : فرمیابی دیجیتال برای ساختمان مسکونی